dawniej i dziś - - - Ciekawostki z Mazur - - - Lokalne Ogłoszenia - - - - - - - - - Opowiadania o ludziach, miejscach i codziennym życiu
Search:     Advanced search

Ważniejsze wydarzenia z historii Olsztynka.

Początki miasta

          Olsztynek powstał na terytorium pruskiego plemienia Sasinów. Ziemie te podbite przez zakon krzyżacki, zostały objęte akcją kolonizacyjną dopiero w połowie XIV wieku. Była to kraina puszczyńska, pokryta wielkimi lasami, tylko w niektórych miejscach istniały osady pruskie. Tam z reguły Krzyżacy wznosili zamki obronne, a wokól nich powstawały miasta. Najwsześniej lokowano Iławę (1305) i Dąbrówno (1326) . W wyniku nasilenia akcji osadniczej założono Ostródę (1348), Działdowo (1349) i dopiero Olsztynek (1359). ostatnim miastam powstałym na tych terenach była Nidzica (1381).

          Założenie Olsztynka wiąże się z działalnością komtura ostródzkiego, Günthera von Hohensteina. Z jego inicjatywy na niewielkim wzgórzu zbudowano zamek, obok powstała osada zamieszkała przez rzemieślników i kupców. W 1359 roku otrzymała prawa miejski od Winrycha von Kiniprode i nazwę ,, Hohenstein ,, na cześć komtura ostródzkiego, który dokonał lokacji. Miastu nadano 47 łanów ziemi na prawie chałmińskim, stanowiło to około 1765 ha. Pod zabudowę przeznaczono tylko niewielką część tej ziemi, większość stanowiła zródło utrzymania dla sołtysa, bogatszych mieszczan i kościoła parafialnego. Zapewne wliczono w to również las miejski i Jezioro Jeniołowski. Pod zabudowę miejską wyznaczono prostokąt o powierzchni około 4,16 ha. Obszar ten odpowiada przestrzeni zawartej w obrębie murów miejskich. Olsztynek reprezentował typowe niemieckie miasto na wschodzie, z prostokątnym rynkiem w centrum, przez który przechodziła główna ulica, w rynku znajdował się ratusz. W części północnej, na niewielkim wzniesieniu, stał gotycki zamek, murowany z kamienia i z czerwonej cegły, ogrodzony od miasta murami obronnymi. tuż obok zamku wzniesiono kościół parafialny, również otoczony murami obronnymi aż do XVIII wieku. Zamek i kościół były ważnym punktem obrony w czasach, kiedy fortyfikacja grodu składała się z drewnianej palisady.

          Zabudowę miasta stanowiły dwa regularne ciągi róznej wielkości działek, usytuowanych naprzeciw siebie po obu stronach rynku. Domy budowano w sposób zwarty, jeden przy drugim. Na zapleczu każdego z nich mieścił się dziedziniec, zamknięty wiazdem do stajni. Stąd na tyłach działek mieszczańskich znajdowały sie tzw. ulice tylne lub stajenne. Teren pomiędzy dzuałkami mieszczańskimi a murem obronnym wypełniono budami, stanowiącymi mieszkania dla biedoty. Na początku XVII wieku było 59 dużych domów mieszczańskich, małych domów , czyli bud natomiast 77. Można z dużym przybliżeniem wyliczyć, iż w obrębie murów miejskich mieszkało około 700 osób.

          Lata 1359- 1410 to dobry okres dla miasta. Rozwijało się rzemiosło, reprezentowane przez piekarzy, rzeźników, szewców, krawców, sukienników i garncarzy. Codzienne życie ludności ożywiały i wzbogacały cotygodniowe jarmarki oraz kontakty handlowe z polskim Mazowszem. Patrycjat składał się z rodzin pochodzenia niemieckiego, ubozsze warstwy, czyli plebs i pospólstwo, wywodziły się natomiast z polskich osadników przybyłych z Mazowsza. Świadczy o tym chociażby spolszczenie nazwy miasta. Już na początku XV wieku pojawia się nazwa ,, Parveum Olsten ,, , użyta przez Jana Długosza przy opisie bitwy pod Grunwaldem.

          Herb miasta

          Trudo ustalić, kto nadał herb Olsztynkowi. Mógł to być załozyciel lub sołtys i rada miejska, herb podkreślał bowiem władzę pana feudalnego, właściciela miasta i rolę miejscowego samorządu. Zgodnie z tym, co przedstawiają historycy niemieccy, herb Olsztynka uległ w ciągu ponad 600 lat nieznacznym zmianom. Pierwszy przedstawia na srebrnej tarczy i zielonej ziemi postać św. Piotra w błękitnej szacie z tiarą na głowie, trzymającego w prawej ręce podwójny złoty klucz, a w lewej flagę krzyżacką. W XVI wieku herb był podobny, tyle tylko, że św. Piotr trzymał w jednej ręce klucz, a w drugiej miecz. Ostatnia wersja przedstawia na srebrnej tarczy i zielonej podstawie postać św, Piotra w niebieskiej szacie ze złotą aureolą, trzymającego w prawej ręce złoty pojedyńczy klucz, a w lewej- złotą laskę wędrowca.

          Wojny polsko- krzyżackie

          Rok 1410 był początkiem nieszczęśc dla ludności Prus Zakonnych. Sprowokowane przez stronę krzeżacką wojny z Polską ciągneły się przez dziesiątki lat i przyniosły ogromne straty i zniszczenia. Po bitwie grunwaldzkiej miasto i zamek poddały się bez walkiwojskom polskim. 17 lipca z wojskiem swym wyruszył [ król Władysław Jagiełło], a do zamku i miasta Olsztynka przybywszy, obozem się rozłożył. A gdy w ręce królewskie oddały się zarówno zamek olsztynecki, jak i miasto, Janowi Kretkowskiemu, rycerzowi herbu Dołęga, oddał  je król w dzierżawę. [...] W piątek rano, 18 lipca, w dziń św. Arnulfa, zwinął król obóz, a przybyeszy nad jezioro zwane olsztynkowskim, pomiędzy Morągiem a Olsztynkiem leżące, urządził postój. Tyle Jan Długosz napisał o pobycie króla Władysława Jagiełły w okolicach Olsztynka. Pewnym jest, iz król polski spędził noc z 17 na 18 lipca niedaleko Olsztynka, w lesie miejskim. Miejsce to, aż do czasów nowożytnych nazywano w gwarze ludowej Jagiełkiem. W źródłach niemieckich nazwa ta figurujejako ,, Jagielleck''. Przez długi czas miejscowa ludność pokazywała rozłożysty dąb, pod którym odpoczywał polski monarcha. W czasie powrotu spod Malborka wojska polski wyrządziły w Olsztynku znaczne szkody oszacowane na ogromną sumę 14 700 grzywien; 30 mieszkańców straciło życie. Straty poniosły również okoliczne wioski i majątki.

          W 1414 roku w okresie tzw. wojny głodowej wojska polsko- litewskie wtargnęły do Prus. Zakon polecił spalić Olsztynek, nie mogąc go obronić. Ludność uciekła z dobytkiem w okoliczne lasy. Na szczęście miasta nie spalono, chociaż dostało się ono na krótki czas w ręce wojsk polsko- litewskich. Tym razem stray oszacowano na 7 000 grzywien. Zniszczeniom uległy ratusz, kościól, zamek ( częściowo spalony) i dwa młyny. Zabito 67 mieszkańców Olsztynka. Prawdopodobnie po tych wydarzeniach rozpoczęto wznoszenie murów obronnych oraz odbudowano zniszczone młyny.

          W okresie wojny trzynastoletniej (1454 - 1466) Związek Pruski został poparty przez Olsztynek, który w kilka miesięcy później zdobyły wojska krzyżackie. Ważność Olsztynka polegała na tym, iż był najdalej wysuniętym na wschód punktem oporu Krzyżaków. Przez dłuższy czas stały tu czaskie wojska zaciężne pod dowództwem Muzika ze Świniawy. Dały się one bardzo mocno we znaki mieszczanom, rygorystycznie egzekwując ogromne podatki. W wyniku podpisania pokoju touńskiego w 1466 roku Olsztynek pozostał w granicach państwa krzyżackiego, podczas gdy Warmia oddalona zaledwie o 5 km na północ została włączona do Polski. Wojna trzynastoletnia mocno zrujnowała całe Prusy. Olsztynek był również w znacznym stopniu zniszczony i splądrowany. Mieszczanie, nauczeni przykrym doświadczeniem, wzmocnili mury obronne i zbudowali bramy z solidnymi wieżami.

          Podczas ostatniej wojny polsko- krzyżackiej (1519 - 1521) wojska polskie zajęły Olsztynek w 1520 roku. Hetman polski, Mikołaj Firlej, wystawił mieszkańcom pisemne zapewnienie, że król Zygmunt zachowa wszystkie przywileje miasta. pozostała tu stuosobowa załoga polska, która okupowała Olsztynek aż do układukrakowskiego w 1525 roku.

          Rok 1525

          Wydarzenia 1525 roku miały ogromne znaczenie dla dalszych dziejów ziem pruskich. W tym czasie ówczesny mistrz zakonu krzyżackiego, Albrecht Hohenzollern, pod wpływem nauk Marcina Lutra postanowił rozwiązać zakon krzyżacki, zrezydnować ze ślubów zakonnych i utworzyć państwo świeckie. Szczególny wpływ na tę decyzję oraz na sprawy reformacji w Prusach miały rozmowy Lutra z wielkim mistrzem prowadzone w Wittenberdze 29 lisopada 1523 roku. Tak powstały Prusy Książęce ze stolicą w Królewcu. Państwo to zgodnie z traktatem krakowskim, było lennem Polski i dlatego jego władca musiał złożyc królowi polskiemu hołd. Albrecht był zwolennikiem reformacji i Prusy Książęce stały się pierwszym państwem luterańskim na świecie. Zgodnie z zasadą ,, czyj kraj, tego religia'' ludność tego państwa przeszła na luteranizm. Odbyło się to drogą pokojową. Ogromna większość społeczństwa poparła dążenia księcia i głosicieli nauk Marcina Lutra. Zorganizowanie kościoła ewangelickiego w Prusach Książęcych wymagał znalezienia przede wszystkim odpowiedniej liczby pastorów i wydrukowania nowych książek religijnych. Wielu duchownych rekrutowało się z dawnych księży katolickich, którzy opowiedzieli się za nową nauką, wielu też pastorów przybyło z ziem polskich. Było to ważne, gdyż znali oni język polski, a w tym czasie w Prusach Książęcych mieszkało około 100 000 osób mówiących wyłącznie po polsku.

          W czasach poreformacyjnych Olsztynek stał się ważnym centrum kościelnym. Pierwszym ewangelickim duchownym był Matthias Bienwald, przybyły tu ze Śląska; 20 czerwca 1526 roku książę Albrecht mianował go pierwszym proboszczem w Olsztynku. Ewangelicy przejęli dawny kościół katolicki. Bienwald prowadził korespondencję z ewangelickimi reformatorami: Speratusem i Polentzem. W 1554 roku został wyróżniony i powołany do prowadzenia synodu w Saalfeld, który miał zakończyć spory wynikłe między ewangelickimi duchownymi na terenie Księstwa.

          Wydarzenia roku 1525 spowodowały podziały religijne na terenie dawnych Prus. Ludność Warmii, należącej do Polski od 1466 roku, powstała wierna Kościołowi katolickiemu, a miszkańcy Prus Książęcych, w tym osadnicy polscy z Mazowsza, zostali ewengelikami. Tych polskich ewangelików w późniejszych czasach zaczęto nazywać Mazurami.

         

         

This article was:  
Also listed in
folder OLSZTYNEK

Prev   Next
Czy na terenie dzisiejszych Mazur zawsze mieszkali ludzie     Z dziejów Warmii i Mazur - rys historyczny